pl en de fr
04-11-2019

Kolejne żoliborskie „perełki” pod ochroną

W październiku Stołeczny Konserwator Zabytków wpisał do Gminnej Ewidencji Zabytków m.st. Warszawy aż 89 nowych miejsc. Wśród tych „perełek” znalazło także 8 pozycji z Żoliborza.

GEZ jest pierwszą linią ochrony warszawskich zabytków niewpisanych do rejestru zabytków. Ujęcie budynku, kamienicy, układu urbanistycznego, zespołu budowlanego, artefaktów archeologicznych czy parku w gminnej ewidencji daje im podstawową ochronę prawną. Nakłada obowiązek uzgadniania z urzędem konserwatorskim dla takiego obiektu decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji czyli decyzji o warunkach zabudowy. Potencjalny inwestor musi także z Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków uzgadniać rozbudowę lub rozbiórkę zewidencjonowanego budynku.

Lista dodanych obiektów z Żoliborza:

  1. Budynek XIII Kolonii Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej na Żoliborzu, tzw. Domu dla samotnych
  2. Budynek usługowy tzw. Gospoda pod gruszą
  3. Spółdzielczy Dom Handlowy Merkury
  4. Osiedle na Kępie Potockiej w tym blok zwany deską
  5. Kino Tęcza Suzina 6
  6. Park S. Żeromskiego
  7. Park Fosa i Stoki Cytadeli
  8. Tereny zielone alei Wojska Polskiego i na pl. Inwalidów

Budynek XIII Kolonii Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej na Żoliborzu, tzw. Domu dla samotnych oraz budynek usługowy tzw. Gospoda pod gruszą, położone przy ul. Ks. Jerzego Popiełuszki 16 i 16a powstały 1947-48, w pierwszych latach po wojnie w latach, wg projektu arch. Barbary i Stanisława Brukalskich – czołowych przedstawicieli funkcjonalizmu, których realizacje weszły do kanonu polskiej awangardy.

Budynek XIII kolonii przy ul. Ks. Jerzego Popiełuszki 16 i 16 A (dawniej ul. Stołecznej) wraz z budynkiem usługowym (restauracyjnym) to ostatnia z kolonii mieszkaniowych wybudowanych na terenie Osiedla WSM „Żoliborz Centralny”. Projekt koncepcyjny ww. budynków powstał ok. 1945 r. Budynek mieszkalno-użytkowy został założony na rzucie zbliżonym do prostokąta, z krótkim, poprzecznym skrzydłem od strony zachodniej oraz ryzalitem przy południowo-zachodnim narożniku. Obiekt jest czterokondygnacyjny, podpiwniczony, murowany, przykryty dachem czterospadowym o niskim kącie nachylenia. Elewacje zostały opracowane za pomocą jasnej fakturowej wyprawy tynkarskiej, o pionowych żłobieniach, których wertykalizm przełamują wyrobione w tynku horyzontalne linie, akcentujące górną i dolną granicę kondygnacji, jej środek oraz linie otworów okiennych.

Elementem charakterystycznym budynku jest klatka schodowa zlokalizowana w południowo-wschodnim narożniku budynku, założona na wycinku koła, o podkreślonym za pomocą rytmiki okien spiralnym biegu schodów. Na uwagę zasługuje mozaikowa dekoracja posadzki klatki schodowej z motywem zachodzącego słońca i kompasu, przy tworzeniu której wykorzystano relikty wydobyte z ruin Warszawy. Wewnątrz budynku zachował się czytelny układ funkcjonalno-przestrzenny, z wydzieloną częścią mieszkaniową i reprezentacyjnym holem wspartym na dwóch słupach: pierwszym przy stopniach prowadzących do lokali, drugim przy klatce schodowej, opracowanych za pomocą drutu owiniętego spiralnie wokół filaru.

Kolonia XIII jest przykładem przemyślanej kompozycji architektonicznej, umiejętnie wpisanej w przestrzeń osiedla WSM. Projektanci Barbara i Stanisław Brukalscy należeli do współtwórców grupy Praesens, która nawiązywała do założeń grup Bauhausu i de Stijl. Jej celem była standaryzacja rozwiązań architektonicznych, uprzemysłowienie oraz odejście od tradycyjnych form stosowanych w architekturze. Doświadczenia te zaowocowały w realizacjach późniejszych, m.in. zabudowie wznoszonej po 1945 r. Unikatowy charakter Kolonii XIII polega również na zaproponowanym programie funkcjonalnym, który pomimo współczesnych przekształceń w dalszym ciągu stanowi świadectwo zrealizowanej i funkcjonującej przez pewien czas idei architektury społecznej.

Gospoda pod gruszą

Dwukondygnacyjny, podpiwniczony budynek użytkowy tzw. Gospoda pod gruszą, zaprojektowany na potrzeby restauracji (ob. siedziba przedszkola), połączony z budynkiem mieszkalnym za pomocą łącznika. Dawna Gospoda to budynek o rozczłonkowanej bryle, założony na rzucie zbliżonym do odwróconej litery „T”. Składa się z trzech połączonych ze sobą brył o różnej wysokości: dwóch, usytuowanych prostopadle do budynku mieszkalno-użytkowego, prostokątnych, przylegających do siebie budynków o dwóch kondygnacjach nadziemnych. Dynamikę kompozycji podkreśla opracowanie elewacji za pomocą cegły silikatowej oraz tynku, a także zmienna artykulacja okien.

Spółdzielczy Dom Handlowy Merkury

Dom Handlowy „Merkury” położony przy ul. Słowackiego 16/18 (fot. 9), powstał wg. proj. Jacka Nowickiego w 1964 r. W budynku mieściła się, reaktywowana niedawno, kultowa kawiarnia Havana. W jej wnętrzach zachowała się unikatowa kompozycja ceramiczna Krzysztofa Henisza - wpisana do rejestru zabytków ruchomych. Spółdzielczy Dom Handlowy Merkury był pierwszym domem handlowym na Żoliborzu. Składał się z części handlowo-usługowej, gastronomicznej i biurowej. Dekoracja w postaci kafli ceramicznych powstała prawdopodobnie podczas wykańczania budynku przed rokiem 1964 lub w okresie późniejszym jako uzupełnienie wystroju. Ceramika ozdabiała pierwotnie dwie klatki schodowe: w części handlowej oraz gastronomicznej. Do dni dzisiejszego zachowały się jedynie fragmenty mozaiki w przyziemiu – na południowej ścianie przy schodach w dziale spożywczym, na ścianach klatki schodowej kawiarni oraz na ścianach przylegających do schodów w poziomie piwnicy. Mozaika tworzy kompozycję abstrakcyjną o indywidualnym wyrazie plastycznym. Jest to jedna z nielicznych zachowanych na terenie Warszawy kompozycji autorstwa Krzysztofa Henisza – jednego z najwybitniejszych powojennych polskich artystów (malarz, grafik, witrażysta i ceramik) - opisana w literaturze przedmiotu i uwzględniona na mapie najlepszych realizacji plastycznych Warszawy okresu powojennego modernizmu. Kompozycja plastyczna stanowi cenny dokument rozwoju polskiej plastyki i sztuki użytkowej z lat 60. XX w.

74272418 10162348582415291 7587456372908752896 n

Osiedle na Kępie Potockiej, w tym blok zwany deską

Do ewidencji trafił także budynek mieszkalny osiedla Kępa Potocka położony przy ul. Promyka 5, zrealizowany w 1969 r. Również w 1969 r. budynek został laureatem popularnego konkursu - Mister Warszawy, w kategorii budownictwa mieszkalnego. „Mistery” - nagroda architektoniczna przyznawana w latach 1959-1980 przez „Życie Warszawy” była wyróżnieniem dla najwybitniejszych realizacji architektonicznych ówczesnej Warszawy. W uzasadnieniu pokreślono umiejętne powiązanie budynku z 18-piętrowymi sąsiadującymi wieżowcami, z którymi budynek tworzył udany zespół mieszkaniowy. Obiekt na 196 mieszkań zaprojektowanych przez Hannę Graff i Bogusława Chylińskiego, opierał się na osi pn.-pd., z charakterystycznymi biegnącymi pasowo balkonami, lokalami usługowo-socjalnymi na poziomie parteru i typowym dla modernizmu ażurowym dachem nad ostatnią kondygnacją. Jest to jeden z bardziej wartościowych przykładów powojennego modernizmu na terenie Warszawy.

74188954 10162348582465291 8879942079589908480 o

Kino Tęcza, ul. Suzina 6

Dawne, przedwojenne jeszcze kino „Świt” powstało w budynku byłej kotłowni Zakładu Sieci Cieplnej Warszawa przy ul. Suzina 6 w latach 1928 – 1929, wg. projektu architekta Brunona Zborowskiego i inżyniera Ludwika Merkela. Zanim powstało kino, w budynku działała kotłownia centralnego ogrzewania, dostarczająca ciepło do okolicznych domów Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej (WSM). Na początku lat 30. XX w. w kotłowni zainstalowano nowe, bardziej wydajne i zautomatyzowane kotły. Modernizacja kotłowni pozwoliła wygospodarować wolną przestrzeń budynku na cele kulturalno- edukacyjne. Szybko zaadaptowano ją na salę widowiskowo-teatralną, a następnie na kino „Świt”, funkcjonujące aż do wybuchu powstania warszawskiego. Po wojnie kino zostało reaktywowane jako kino ”Tęcza”.

72791009 10162348582620291 3737668926834737152 o

Park im. S. Żeromskiego

Park położony między ulicami Mickiewicza, Krasińskiego, Czarnieckiego i Mierosławskiego został założony w latach 1925–1932 z inicjatywy Towarzystwa Przyjaciół Żoliborza, na terenach wokół Fortu Sokolnickiego. Projektantami parku byli Leon Danielewicz i Stanisław Zadora-Życieński. Na skutek działań zbrojnych w 1944 park został częściowo zniszczony, a po zakończeniu wojny odtworzony. W latach 2003–2005 przeprowadzona została modernizacja założenia. Główną atrakcją parku jest zlokalizowana na skwerze, przy głównym wejściu od placu Wilsona, fontanna z rzeźbą Dziewczyna z dzbanem autorstwa wybitnego polskiego rzeźbiarza Henryka Kuny. Rzeźba szczęśliwie przetrwała II wojnę światową i jest jednym z najbardziej znanych symboli dzielnicy Żoliborz – jej styropianowa kopia znajduje się w Urzędzie Dzielnicy Żoliborz, w sali Wydziału Obsługi Mieszkańców.

73290157 10162348585815291 5428501004700090368 n

Park Fosa i Stoki Cytadeli

Park im. Kniewskiego, Hibnera i Rutkowskiego położony jest w obrębie ulic Wybrzeże Gdyńskie, Kaniowskiej i Krajewskiego wokół murów Cytadeli, w miejscu dawnej fosy. Park powstał po 1945 r. wg projektu Zygmunta Stępińskiego i Krystyny Onitzchowej. Z uwagi na historyczną i militarną lokalizację, w najbliższym sąsiedztwie założenia znajdują się zabytkowe obiekty forteczne, m.in. działobitnie rawelinu, kaponiery i akwedukty. Pierwotnie na terenie parku, przy północnym murze Cytadeli  znajdowało się mauzoleum Władysława Hibnera, Władysława Kniewskiego i Henryka Rutkowskiego – działaczy komunistycznych rozstrzelanych w tym miejscu 21 sierpnia 1925 r. Pomnik przez lata ulegał postępującej dewastacji – w 2018 r. został ostatecznie rozebrany i zdemontowany.

cytadela

Tereny zielone alei Wojska Polskiego i na pl. Inwalidów

Aleja Wojska Polskiego powstała w latach 20. XX w ramach kompleksowego założenia, łączącego zieleń z architekturą wg projektu Antoniego Jawornickiego - jednego z najwybitniejszych polskich architektów zajmujących się projektowaniem miast w okresie międzywojennym. Od 1923 r. wzdłuż alei zaczęła powstawać luźna i nisko gabarytowa (głównie jednopiętrowa) zabudowa willowa. Aleja ciągnie się od ulicy Ludwika Mierosławskiego, przez plac Inwalidów, aż do placu Grunwaldzkiego i ma dwie jezdnie, po jednym pasie ruchu każda, oddzielone od siebie bardzo szerokim i charakterystycznym pasem zieleni. Przed wojną była to najszersza ulica w Warszawie, której szerokość mierzyła aż 80 metrów.

73283257 10162348595385291 6941912974319681536 o

W gminnej ewidencji prowadzonej przez Biuro Stołecznego Konserwatora od 2012 r. znajduje się obecnie blisko 12 tysięcy wpisów.   

  • Przejdź do profilu Urzędu Dzielnicy Żoliborz w serwisie Facebook
  • Przejdź do profilu Urzędu Dzielnicy Żoliborz w serwisie twitter
  • Przejdź do profilu Urzędu Dzielnicy Żoliborz w serwisie youtube
Śladami Powstańczego Żoliborza